Unlijige snein – Obe Postma (2)

De dichter Obe Postma wie yn 1932 dwaande mei syn lêste dagen as learaar wis- en natuerkunde oan de HBS yn Grins, de stêd en provinsje, dêr’t er oait oer te witten die: ‘Yn Grinslân haw ik myn measte fersen makke’. Dêr heart ek it gedicht ‘Unlijige snein’ by, it iennige fers dat er yn dat jier, 1932, yn it ljocht joech.  

Net allinnich dy iene  snein dêr’t Postma fan dichtet, ek it tiidrek dêr’t it fers yn skreaun is, wie de ûnlijige kant it neist. Begjin jierren tritich wie it rûnom krisis. In fyfte fan de befolking hie gjin wurk, yn Dútslân lei dat part nochris de helte heger. De nasjonaal-sosjalisten raasden, rachten en blaften, hieltyd lûder, se wûnen sa’n macht oan stipe en stimmen dat Hitler in jier letter de macht oernimme koe. Rûnom yn Europa, ek yn Fryslân en Grins, tilde it  op fan  de politike byienkomsten, meetings sawol fan links as fan rjochts.

De ekonomyske malêze yn dy dagen fan dea en delslach hie ek  syn wjerlûd by  in skriuwer as Reinder Brolsma. Yn itselde jier 1932 publisearre er yn it literêre tydskrift Frisia, in útjefte fan de Fryske Bibleteek, it ferhaal ‘Unlijige joun’. Dêryn wurdt in stikelich en noartsk ferrinnend petear beskreaun tusken in fabryksdirekteur en syn boekhâlder, dy’t lid is fan 'e SDAP. Brolsma lit sjen hoe't de man syn houlik te lijen hat fan syn iverjen en warber wêzen foar de sosjaal-demokratyske partij. Mar wat de boekhâlder ek besiket, it bedijt neat, sels syn krewearjen om hjir en dêr in partijlid te winnen, it smyt allegearre neat op. Wrâld en wurksumens lykje omdôch.  

Hjir is neat to winnen, neat; hjir is de hate oan it wird, hate tsjin it bistjûr fen lân en provinsje, de hate tsjin de boeren, en hate om't hja sa earm binne en sa machtich, en meiinoar libje moatte op in stripe ûnderstrûpt lân. Hate en opstannichheit preekje de âlde Jasper en syn great jonges.

Wilens jage de polityk de koppen yn de kranten. Tegen het Fascisme. Voor het Communisme. It wienen dizze politike ideologyen dy’t harsels presintearren as it alternatyf foar it âlde, klassike liberalisme dat nei de Krach fan 1929 der net yn  slagge wie en jou de yn it ûnleech rekke ekonomy in nije slinger.  Mei it bestean en it oerein hâlden fan de parlemintêre demokrasy wie it langeroan wikkerdewik. Ûnlijige dagen. 

Gjin politike en ekonomyske ideology of se wurdt opgnist mei in nij minskbyld. Mishipte messianistyske honger. Dat gou ek foar de ferskillende politike streamings yn de jierren tritich fan foarige ieu. Mei in soad  leven en lawaai holden se de wrâld it nije paradys foar, respektivelik dat fan de klasseleaze maatskippij fan Stalin, de autokratyske, troch ien partij bepaalde steat fan Hitler en de liberale, op frijheid en gelikensens basearre American Dream, wêryn’t elke skuonlapper of krantejonge miljonêr wurde koe, mits... 

Alle trije de politike stelsels  wienen de útrinners fan de heechsteande idealen fan de Ferljochting, dreamen fan it Hegere. Mar elk ideaal syn eigen Januskop. Yn it leechlizzen en it koeienearjen fan it yndividu, dêr’t hurd en wreed oer baas spile waard, dêryn lieten polityk en ekonomy harren fan de ‘knapste’ kant sjen. De terreur fan de jeiende massa makke it bewâld. Modern times, sa’t Charlie Chaplin sei.

Die Reinder Brolsma yn it ferhaal ‘Unlijige joun’ syn sizzen oer alderhande skeane machtsferhâldings, (sj. ek  Sa'n tûzen blauwe skriften, de troch Doeke Sijens besoarge biografy fan de skriuwer), by Obe Postma, dy’t yn datselde jier 1932 it gedicht ‘Unlijige snein’ yn it ljocht jûn hie – it fers hie syn earste publikaasje yn it tydskrift It Heitelân – kaam it karbûstige politike waar fan dy dagen inkeld  sydlings te praat. De dichter beskriuwt hoe’t it rûzjen fan de  wyn him  de âlde sneinen yn it sin bringt, ynbegrepen de dagen fan dea en delslach. It waar is sa min, gjin kop dy’t der wat mei wurde kin, de boer net dy’t te melken moat en de partijgongers net dy’t gearkomste hawwe sille. ‘It is gjin waar foar in soasjalistise meeting’. 

In ûnlijige snein. De figueren en minsken yn Postma syn gedicht, se skaaie mar wat om, al tinkend, wachtsjend en boartsjend, in elk op ’e siik nei in krissel lok. De oandrift en it ferlangen dy’t dêr mei mank binne, se jilde likegoed foar 'de faam dy’t by buormans faam de feint pleaget' as foar de ‘meetinggongers’, op wei nei ien fan harrren sosjalistyske byienkomsten. Wêr’t de dichter Postma sels stiet, polityk sjoen, dat wurdt net dúdlik. Men soe ek hinnegean kinne en sis: Dêr’t Brolsma him meisûgje lit fan it sosjalistyske ideaal (en letter fan de nasjonaal-sosjalistyske polityk), dêr hâldt Postma himsels bûten it kollektyf, hy bliuwt it yndividu dat him net bejout yn it gewoel fan de massa.

UNLIJIGE SNEIN

Troch de skreven rûz’t de wyn.
O âlde sneinen dy’t yn it rûzjen opkomme,
O libben fêst foar dea en delslach!
Hearsto de rein, klitterjend tsjin de ruten,
De rein fan doe, de rein fan alle tiden?
It lekt yn ’e skuorre; de leien yn ’e finne stean fol wetter;
De kij binne foar ’e wyn ôfdreaun nei de sleatswâlen ta.
It is gjin waar foar in soasjalistise meeting.
Mar ek gjin melkerswaar, gjin melkerswaar!
‑ Dat wie it tûzen jier liden ek net altyd, dat hoege jimme net
     te tinken! –
Mar no sit de boer noch yn it mulhús mei de fuotten op
     ’e tsiistsjettel,
De faam is by buormâns faam om de feint wat te pleagjen;
De bern stean yn ’e lijte, hja haww’ de apels op dy’t hja by
     Oetske koft ha.

Dan komt wer de sinne.
Fan de boerepleatsen op har hichten blinke de ljochte finsters.
Dy’t net lokkich wêze wol sit no yn ’e tsjernherne
En lústert nei it klappen fan ’e fjurhoksdoarren;
Mar dy’t it lok siikje, gean it hûs yn ’e rûnte
En sjogge út nei al jinse ljochte eagen.
Ek de meetinggongers komme op ’en baan
En fleurich stappe hja wer nei har autobussen.

                                      =====

Snein - Obe Postma (1)

In man sit allinnich  op ’e stoepe foar de lege etalaazjes fan in blok tichte winkels. In strjitte, in snein. Sinneljocht strykt bylâns de houten gevels, bout geometrysk syn trijehoeken en piramiden yn dûnkere portiken en iepen doarren. Der leit in dimmene, djip yn himsels fersonken neisimmertiid yn in romte fan mostergriene, kopergiele en tabaksbrune kleuren. Wa is dizze man dy’t dêr delsit, swijsum, allinne yn in wrâld dêr’t alle libben út ferballe liket? Wêr binne de bewenners, wêr de nearingdwaanden, wêr de wurden? Wêr sjocht de man nei, nee, oars: wa of wat nimt him op? Obe Postma hie yn dit stik fan stilte, swijen en waarnimmen mooglik sein: “’t each sjocht neat en alles.” 

Edward Hopper, 'Sunday', 1926

Yn it wachtsjen wit de minske syn bidden, syn dream, syn útsjen. Traach as sigarereek, de blakstille oere. Skyn is de rêst fan de ljochte snein. Tiid stiet as in muorre.

De Amerikaanske dichter en essayist Mark Strand (1934) skriuwt oer it wurk fan Edward Hopper (1882-1967) dat in protte fan syn tematyk te krijen hat mei de fragen: "What do we do with time and what does time do to us? In Hopper’s paintings there is a lot of waiting going on. Hopper’s people seem to have nothing to do. They are like characters whose parts have deserted them and now, trapped in the space of their waiting, must keep themselves company, with no clear pace to go, no future.” (Mark Strand, Hopper, X, s. 25).

Strand is ien fan dyjingen dy’t it wurk fan Hopper net direkt sjen wol as de wjerslach fan alderhande sosjale feroarings yn it Amerikaanske libben, sa yn de earste helte fan de foarige ieu. “Hopper's paintings are not social documents, nor are they allegories of unhappiness or of other conditions that can be applied with equal imprecision to the psychological make-up of Americans.” It is benammen it transendintale karakter fan it wurk dêr’t Strand  troch fassinearre is. De dingen stige by Hopper boppe de aktualiteit út of oars: der is in rikken nei in oare, net waar te nimmen werklikheid dy’t boppe it tydlike útgiet. De ivichheid fan in snein, soms. It tinken fan in platoanist.

Fan de Fryske dichters is Obe Postma dejinge by wa’t it ûnderwerp fan de snein miskien wol it meast foarkomt, mar Aggie van der Meer (1927) komt ek in hiel ein, ûnder oaren mei in fers  dat dizze rigels ta begjin hat: ‘Snein, krûdkoeke, portretten fan hillige / famyljes. Praat út in mûle fan moal. Utrutsen, / ynbûn. De dea te gast as in te goede bekende’, / (Ut: Hjir, nr. 3, 1996). By Obe Postma is de snein gauris ferbûn mei dream en weemoed, tiidleazens en ivichheid. Al dielt hy mei Hopper it tema fan it ljocht, de ûnheimische leechten fan Hopper syn wurken binne him frjemd. Rikt by Postma de wrâld nei ienheid, it Iene, sis it ljocht, by Hopper dêrfoaroer falt dat gehiel útinoar, in begjin fan dekonstruksje, mei romten wêryn’t de minske, allinnich as er is, himsels, dûnker, in frjemdling wit.

It hjirûnder ôfprinte gedicht ‘Snein’ fan Obe Postma (Samle Fersen, 2006, s. 55) is it earste yn in rige fan Fryske gedichten oer de snein, dy't hjirre, op dit plak, de kommende tiden syn gerak jûn wurdt. Opmerklik oan Postma syn fers, dat yn 1914 syn earste publikaasje hie yn it tydskrift Forjit my net, is dat der gjin einrym yn tapast is. Neist de sterk parallelle sinsbou moat it gedicht it, technysk, foaral hawwe fan syn ritmen en healrimen. Yn Fryslân wie Postma datoangeande in fernijer. Yn 'Snein' meitsje dream en sjen it ferlangen by it witten fan in lok dat, sa't de dichter it mei in ferwizing nei Gysbert Japicxs útropt, "te rêd ferrûn!"  

SNEIN

O gouden snein, as ’t nei ús tiid fan lins ta rint,
Noch moaier as dy sels!
’t Is midden yn ’e simmer en de blêden bûge sêft
Op ’t sudewyntsje, miggen komme gûnzjend keamer yn.
Dan stil te dreamen: ’t each sjocht neat en alles,
En rûnom komme swiete tinzen wei!
 
Fierwei is d’ ûnrêst fan ’e dagen,
De langstme fan ’e jûn,
En rêstich is it hert; de bylden komme op
En wurde wei, elts sa’t er wol.
Dan is ’t de bou mei ’t moaie koalsieblomt’,
In bêdsje duzendskoan, ien roas;
     – Ien blom is foar in bern in wrâld –
Dan is ’t in famke yn in skotse jurk,
In keppel bern, dy’t boartet buorren om;
Dan swiere weiden dy’t de leanen lâns
Fan alle kanten nei de skuorren ride;
Of stille tsjerkjes yn it boerelân.
Wiet wurde d’ eagen, mar it hert is bliid!

O, stille snein, o dei fan dicht en dream!

O, gouden lok, te rêd ferrûn!

De tuskenbeiden ûntfangst fan Kristus Pavlov

Cornelis van der Wal hat in nije bondel mei poëzy yn it ljocht jûn, Kristus Pavlov, trijentritich gedichten, dy’t in wat tuskenbeiden ûntfangst krigen hat. Ik ferwiis datoangeande nei de resinsjes fan Abe de Vries (Friesch Dagblad), Eppie Dam (Leeuwarder Courant) en Jelle van der Meulen (Friese literatuursite). 

Van der Wal hat, sa lit er op syn site witte, muoite mei guon ynterpretaasjes fan syn wurk. Karakterisearrings as  “kwasy-mystyk” binne him yn it ferkearde kielsgat sketten. Ek wol er net beskuldige wurde fan “blasfemy”, in troch himsels opbrocht begryp, him ynjûn nei oanlieding fan De Vries syn ynterpretaasje fan it titelgedicht fan de bondel. Hoewol’t de resinsint yn kwestje oanjûn hat dat “it om fiergeande ynterpretaasjes [giet], dy’t der likegoed in moai ein neist sitte kinne…”, is it oardiel neffens Van der Wal  “der fier by troch”, sterker, it besprek sels – hy rept fan “in papagaaibesprek” – neamt er in spultsje fan “wraak” en “kwealaster”. Dy (spitigernôch net beärgumintearre) kwalifikaasjes bringe him  ta it sizzen dat er it “ûnbegryplik” fynt dat “it Deiblêd soks pleatse wol.”

It is mar goed dat it Friesch Dagblad dat al wollen hat, want hie dat net it gefal west, de krante hie in grut probleem hân. Mei syn ferwyt oan it adres fan it Dagblad hat Van der Wal it yn essinsje oer de frijheid fan de resinsint. Wol er mei syn klacht werom nei âlde tiden, dat is te sizzen: Moatte de haadredaksjes fan in Friesch Dagblad of Leeuwarder Courant as âlderwetsk stjoerende KGB-aginten elke resinsje neirinne op harren (etyske) gaadlikens? En dat allegearre omdat de ynhâld fan it krantespul him tafallich net noasket? My tinkt  it ûnbegryplik dat Van der Wal soksoarte ferlet – it oanstellen fan in fier boppe resinsint stelde Autoriteit dy’t alles yn “goede” banen liedt – op syn site pleatst.  

Troch him yn de diskusje oer de resepsje fan syn wurk te bejaan, hat de dichter him op glêd iis bejûn. Dat is in kar. Lykwols, as Van der Wal ferge wurdt wat oft der no krekt ferkeard is oan de ynterpretaasjes fan syn poëzy, dan jout er, frjemd genôch, net thús. Nee, hy makket him der fan ôf mei in fette jij-bak, in lilk “ik haw wat betters te dwaan” of in diktaat lykas dit: “It riedsel moat in riedsel bliuwe.” Dat wurket fansels net. It is ien fan beide: óf de dichter hâldt him stil en lit syn gedichten foar harrensels sprekke óf hy bejout him yn it striidperk en komt mei in beärgumintearre wjerwurd, yn it bysûnder op de ynterpretaasje(s) fan it titelgedicht. Van der Wal docht lykwols gjinien fan beide. It iennige wat er mei dy healslachtigens berikt, is it oerein hâlden fan in beskaat kweatinken en ferûngelike wêzen.

Yn alle trije de resinsjes oer it wurk yn Kristus Pavlov wurdt winliken in klassyk probleem fan de literêre krityk oan ’e oarder steld, te witten dat fan de fersteanberens. Ek Van der Wal hat him dêr mear as ien kear om bekroade, koartby yn syn resinsje fan de bondel Tin (2010) fan Arjan Hut, in besprek, wêryn’t er de fraach stelt: “Wat wol de dichter no eins útdrukke?” De dichter moat neffens Van der Wal net allinnich oarspronklik, mar ek fersteanber wêze, want oars “kinne jo der net sa’n soad mei.” Gjin wurd by liigd, it stiet der werklik: - Keunst, je moatte der wat mei kinne. Hawar, fersteanberens dus. Op grûn fan de kritearia sa’t dy troch Van der Wal oan poëzy steld wurde, moat ien as Ate Grypstra fansels ek it rjocht jûn wurde en freegje yn de diskusje oer it titelgedicht ‘Kristus Pavlov’: Wat wol Van der Wal no eins útdrukke, of sa’t er it moai smeulsk formulearret: “Ik fûn it oars wolris aardich om it ris oer de ynhâld te hawwen...”

Lykas sein, Van der Wal spilet, as de kniper op de skine komt, fan ruten, sa’t dat ûnder mear ek it gefal wie by de krityk op syn resinsje fan de bondel Tin fan Arjan Hut. Wol in resinsint neigean wat de faak tsjustere, troch symbolyk dreaune poëzy fan Van der Wal – sirkels, slangen, krusen, stiennen, sinne(god en -timpel) – no krekt nei foaren bringe wol, dan soe in close reading fan de tekst in probaat middel wêze kinne om wat mear “ferljochting” te skeppen.[1] Faaks kin troch dy foarm fan literatuerkrityk ek te foaren kommen wurde dat de dichter op grûn fan syn gauris oan de stjerrewikkerij en esotery ûntliende symboalen, begripen en motiven lykas dat fan  ‘de ûnreinheid’ bygelyks yn de hoeke bedarret fan de tsjustere astrologe en de net al te frisse spirituele zweefteef Mellie Uyldert. 

Ta beslút. Cornelis van der Wal lit yn de diskusje oer de tuskenbeiden resepsje fan syn bondel Kristus Pavlov, en yn it bysûnder oer it titelgedicht, witte: “Ik wol graach serieus nommen wurde as dichter.” Dat smeekgebed, foarsafier’t it al gjin klacht is, is der fansels ek by troch, gjin bondel ommers dy’t sa breed en djip en op safolle plakken ûnder it loerizer lein is  as Van der Wal syn lêste. Dat de ferskillende ynterpretaasjes fan syn wurk him net noaskje, dat seit mear oer de dichter as oer syn resinsint(en).

[1] De suvere close reading is net it minste ynstrumint om mear greep te krijen op in literêre tekst, al betsjut dat net dat ik dêrmei werom wol nei de autonomistyske literatueropfetting en it tinken dat yn de tekst alles mei alles gearhinget, dat der gjin mosk fan it dak falle kin of... ensfh. In gedicht as ‘Kristus Pavlov’, mei dêryn de tsjustere, elliptyske sin "Under in stien troch in slange lutsen syn krús, / it hollekessen." – yn syn foardracht fan it fers leit de dichter, wûnderlik genôch, de klam op ‘lutsen’ – is as elk oar gedicht gjin absolút sletten en op himsels steand gehiel. In ynterpretaasje fan de poëzy ferget ek in close reading fan de maatskippij en kultuer, dêr’t de tekst yn ûntstien is en yn funksjonearret. Sjoch fierders   De leugen op ’e dyk (s. 21) / De leugen op de weg (s. 48), mei dêryn in tal opfettings en oanrikkemandaasje oangeande literatueranalyze fan de literatuerkritisy Odile Heynders en Geert Buelens. 

Tomas Tranströmer (1) - 'In skets út 1844'

IN SKETS UT 1844

William Turners antlit is brún ferware

hy hat syn ezel in knap ein yn de brâning set.

Wy folgje de sulvergriene kabel de djipte yn.

Hy plasket it deldragende deaderyk yn.

In trein rôlet binnen. Kom neier by.

Rein, rein lûkt oer ús hinne.  

EN SKISS FRAN 1844

William Turners ansikte är brunt av väder
han har staffli längst ute bland bränningarna.
Vi följer den silvergröna kabeln ner i djupen. 

Han vadar ut i det långgrunda dödsriket.

Ett tåg rullar in. Kom närmare.
Regn, regn färdas över oss.  

EEN SCHETS UIT 1844

William Turners gezicht is gebruind door het weer

hij heeft zijn schildersezel ver in de branding gezet.

Wij volgen de zilvergroene kabel de diepte in.

Hij waadt het hellende dodenrijk in.

Een trein rolt binnen. Kom dichterbij.

Regen, regen trekt over ons heen.

William Turner - Rain, Steam and Speed
1844; Oil on canvas, 90.8 x 121.9 cm; National Gallery, London

Nederlânske oersetting komt út: Tomas Tranströmer, De herinneringen zien mij. (Vert. Bernlef). De bezige Bij, Amsterdam (2002), s. 281

Update 07-10-11. Sjoch ek:  Nobelpriiswinner Tomas Tranströmer en Fryslân

By it wurk fan Dylan

N.o.f. it wurk fan Bob Dylan, sa’t dat byinoar brocht is op de CD Time of mind (1997).

Finsters skaadzje hastige passanten.

Frachttreinen en krie drage de skreau fan

altyd earne immen yn it stjerrende.

Do witst, der is in aloan en hieltiten fierder

fallen yn in weiwurden gjin ein oan.

Mûnsters krioelje ûnder foarhollen om.

Spotsk skrillet op in laitsjen by in âld fersyk:

Skink my in boaiem yn it wurd dat hâldt.

Op doek ploffe fleantugen as sturtstjerren

mank flatgebouwen yn ’t skommeljen.

Skiednis hat longen yn slachthûzen djip.

Net rêd ik my út it fers, dat

ûnfoltôge dit tinken earst de sliep ûntkeart.

It tsjusteret, mar noch net is it nacht –

By it wurk fan Arjan Hut

By it wurk fan Arjan Hut, sa’t dat byinoar brocht is yn de bondel Tin (2011).

Tusken twa deadebetinkings yn teart it libben him iepen,

in liet, licht as de rûzjende rokken fan Rixt.

Under de taal stappe de tekens. Hear mar, tûken

pratend yn de oasten fan hikken oan hôven.

Sjoch mar, happes dravend yn de nerf fan it hout,

harren hoegen, kobaltblau, sûnder ho.

Bylden lústerje, sjonge en dogge as snuorjend in film-

projektor yn in ferlitten stedsbioskoop.

Ik bin net ik, sis ik, mar opknipt yn tûzen en ien stikken.

Tinner as de wyn klim ik yn de dingen,

in rútsjetikker mei plofklanken giel en bekhammers read,

kaaien foar it hing- en slútwurk fan it hielal.

Der is in bonkerak, dêr’t ik ynmoedich alle nachten

in klok yn set oant it kloppet as in hert.

Der is in seizoen dat my it wurd yn winkelsintra om

wjukken gjit en liivje yn alle stjerren.

In sirkus bin ik, mei dowen, hûnen, tigers en sebra’s

dy’t mearkelicht stik foar stik har streken ha,

in bern dat taal troch fjoerhoepels jaget, dûnsjendewei

mei krúsbekjes, skelfinkjes, toarnehip en ljip.   

Tusken twa deadebetinkings yn teart it libben him iepen

in liet, licht as de rûzjende rokken fan Rixt.

Tink net, in lui each sil it slagje en wrot himsels in paad

troch hûzen fan fleis om ûnder de jûnsstjerren

te hearren nei de lytse nachtmuzyk fan it skommelfamke

dushy dushy tralala, wylst de jonge,

de tinne tekener dy’t efterstefoaren op ’e fyts it hielal útleit,

har tasjongt: ik, ik bin de gouden rider.

Biografy Gerben Rypma

Biografy fan Blauhúster dûbeltalint Gerben Rypma boppeslach

Yn oerjefte oan de oerweldigjende natuer

 

Ut: Friesch Dagblad (Gerbrich van der Meer)

Doe’t Gerben Rypma (1878) yn febrewaris 1963 ferstoar, ûntferme skilder en foarmjouwer Meinte Walta (1920-2002) him oer de grêfstien. Walta, soan fan de Wytgaarder skilder Jaring Walta (1887-1971), dy’t miskien wol de iennichste grutte freon fan Rypma wie, makke in geometrysk ûntwerp. De grêfstien bestiet út in dûbel krús: ‘ien foar Gerben Rypma as de skilder en ien foar Gerben Rypma as de dichter’, sa stiet yn de biografy Gerben Rypma, de keunstner fan it dûbele krús. Yn it prachtich foarmjûne wurk wurde beide talinten fan dizze tweintichste ieuske keunstner wiidweidich besprutsen troch Eeltsje Hettinga.

Hettinga moast it dwaan mei in minimum oan boarnemateriaal. Rypma dy’t in libben lang it beslettene lânskip tusken Sânfurd, Greonterp, Blauhûs, Wolsum en Abbegea as thús hie, wie minskeskou it neist. Hy wie sûnder frou of bern bleaun en by it ôfbrekken fan syn âlde klinte oan ’e Brekswâl, -hysels lei doe deasiik yn it St. Theresiahûs yn Blauhûs -, hie der net ien west dy’t kreas syn ‘administraasje’ yn feiligens brocht.

Eeltsje Hettinga keas derfoar om Gerben Rypma in gesicht te jaan troch yn te gean op it tiidsrek dêr’t Rypma yn libbe en syn libben yn in bredere kontekst te setten. Dy ynformaasje kombinearre er mei it beskieden boarnemateriaal dat er opheinde fia ‘in hantsjefol brieven, in pear hûndert siswizen en spreuken oer libben en maatskippij [fan Rypma syn hân], de saneamde Siedkerlen en in tal ferhalen, meastentiids yn de foarm fan anekdoates ferteld troch kunde en famylje fan de keunstner.’ Troch it sketsen fan in tiidsbyld en it lizzen fan in tal bredere ferbannen is Gerben Rypma, de keunstner fan it dûbele krús folle mear wurden as allinnich mar in biografy. It boekwurk oer Rypma is net inkeld in oanrieder foar eltsenien dy’t ynteressearre is yn de man Gerben Rypma, mar ek foar dyjinge dy’t nocht hat mear te hearren oer streamingen yn de njoggentjinde en tweintichste ieu op it mêd fan literatuer en byldzjende keunst. Ek is it boek hiel nijsgjirrich foar dyjinge dy’t bygelyks mear witte wol fan de lânboukrisis oan ’e ein fan de njoggentjinde ieu dy’t in grutte emigraasjeweach fan gefolgen hie; oer de braindrain dy’t dêr mei anneks wie; oer de ynfloed fan de ferpyldering op it kulturele libben, oer it plak fan it leauwe, oer it plak fan it Frysk, koartsein de ympakt fan de tiid op it hâlden en dragen fan in mienskip yn de Súdwesthoeke fan Fryslân.

Gefoelich 

Yn de beskriuwingen komt Gerben Rypma nei foaren as in heechgefoelige man. Hy wist dêr bytiden amper ried mei. Yn syn behyplike wente oan ’e Brekswâl dêr’t er mei syn fee tahâlde, koe er him ôfslute foar it lûd fan ’e wrâld dy’t him figuerlik, bytiden ek letterlik sear oan ’e earen die. Fier fan ’e minsken koe er him yn alle rêst oerjaan oan ’e oerweldigjende natuer dêr’t er yn syn skriuwen en byldzjend wurk fol oerjefte syn hert oan joech: yn de keunst wist er him kend. Hettinga karakterisearret Rypma syn betide poëzij as ‘folksaardich, sentiminteel en moralistysk’. Ynspirearre troch dichters as Waling Dykstra, Jan Jelles Hof en de Flaamske pryster-dichter Guido Gezelle typearret Hettinga Rypma yn syn iere fersen as in typyske romantyske eksponint fan de njoggentjinde ieu. Hettinga beskriuwt hoe’t der yn syn poëzij gauris sprake is fan in (morele) striid tusken twa utersten: goed en kwea, wierheid en leagen, dream en werklikheid. In útwei út dat dualisme fynt er yn de rêst en de ûnskuld fan de natuer. Syn lettere fersen krije dan ek in natuermistyke ynslach. Om 1915 hinne sjogge we in ûntjouwing nei poëzij mei in mear yndividualistyske ynslach. Dêrby bliuwe de natuer en it moreel-geastlike lykwols wichtige tema’s. Geandewei de jierren tweintich en tritich fan de foarige ieu leit Rypma him wat langer wat mear ta op de skilderkeunst. Nei de twadde wrâldkriich ferskine der hielendal gjin gedichten mear fan de man. Wat falt der nei al dat kwea ommers noch te dichtsjen as it hert fan jo dichterskip it goede, it lok en de ûnskuld is

Frede

As jonkje hie Rypma al in ferskuorrende nocht oan it tekenjen. Neffens de Blauhúster skoalmaster Van der Loos wie Gerben in rastekener. As der mar in stikje papier yn ’e buert wie, koe Rypma it net litte en meitsje in skets, syn spesjaliteit. Rypma hie maklik trochleare kinnen, mar hy krige de kâns net. Troch de lânboukrisis koe de famylje Rypma amper de holle boppe wetter hâlde. En sa waard Gerben Rypma arbeider. Mar ‘hy wie gjin wurker, hy wie in dreamer’, sitearret Hettinga Jehannes Rypma. Fassinearre wie er troch de natuer, en lei dat graach fêst. ‘Lear de natuer kennen en ljeafhabben, en hast in freondinne for it libben’, is in spreuk fan him út Siedkerlen. In prachtige, mar ek pynlike útspraak, as je Rypma syn biografy lêze. Wist hy him gjin ried mei de minsken, de minsken wisten har eins ek gjin ried mei him. Fier fan dy ûnbegrepen wrâld libbe er iensum syn libben oan ’e Brek, dêr’t it ‘lokkige besit’ fan de poëzij yn wurd en byld him ta sekere hichte frede joech. Syn neiste famylje heinde de ‘heremyt’ faak op. Op de pleats fan syn broer die er faak in hântaast yn it boerewurk, want fan it skilderwurk koe hy net libje. Geregeld brochten se him ek in miel iten oan ’e Brekswâl. Doe’t se him ein 1939 yn ’e klinte fûnen mei in swiere longûntstekking fûnen se in plakje foar him yn it St. Theresiahûs yn Blauhûs dêr’t er oant syn dea bliuwe soe. As skilder wie Rypma dochs benammen de skilder fan de dieren, ‘en dan yn it bysûnder fan kij. Gjin skilder yn Fryslân dy’t better in ko op doek krije koe as Gerben Rypma’.

Syn oeuvre fan in goed fiifhûndert skilderijen bestiet benammen út ‘realistyske lânskippen, mei fee, wetter, mûnen, doarpen en pleatsen en alderhande stúdzjes fan koppen.’ De biografy jout prachtich ynsjoch hoe’t de skilderijen fan Rypma ta stân kamen. As er gjin jild hie foar linnen, skildere er op hurdboard, by need brûkte er beide kanten. Kontakten mei in keunsthanneler oan it Spaarne yn Haarlim, diene him gjin goed. Rypma hantearre in eigen palet fan kleuren: feale blauwen, grizen en brunen, mei in inkelde kear in dûnkere tint deryn. Foar Rypma wie syn skilderwurk ‘gjin wêzen, mar in dream’. Yn syn besiele wurk koe er him blykber better bleatjaan as yn it sosjale ferkear. 

Tsien jier lang hat de Gerben Rypma stichting ivere om dit dokumint út te bringen. It sjocht der werklik prachtich út. De biografy mei hurd omkaft is rynsk yllustrearre mei foto’s fan de krite dêr’t Rypma tahâlde, sketsen út oantekeningeboekjes, brieven, dokuminten en oan ’e ein in prachtige útstalling fan skilderijen en tekeningen, alles printe op moai glânzgjend papier. En Hettinga is in baas skriuwer. Helder beskriuwt er de persoanlike ûntjouwings fan Rypma en set dy by tiden byldzjend yn breder perspektyf. Dramatyske episoaden út it libben fan Rypma lêze dêrby suver as in roman.

1 Gerben Rypma, De keunstner fan it dûbele krús. Eeltsje Hettinga. Utjûn troch Gerben Rypma Stifting Blauhûs, 30 euro

2 Ynformaasje oer bestellings - it boek is sa goed as útferkocht - by Gerben Rypma stifting.

In nije foarm fan demokrasy

David van Reybrouck – de skriuwer fan ‘Congo’ – moarn te gast yn Sânfurd op in Flaamsk/Fryske literêre jûn fan de Gerben Rypma Stifting.

Ut de LC, 17-05-2011 (Sietse de Vries)

It is foar de tredde kear dat de Gerben Rypma Stifting in kulturele midsimmerjûn organisearret. De beide foarige kearen slagge it om njonken de literatuerleafhawwers fan fierder fuort ek aardich wat minsken út ’e omkriten fan Blauhûs en Sânfurd op ’e lappen te krijen. Eeltsje Hettinga fan de organisaasje giet derfan út dat soks ek diskear wer slagget. 

Van Reybrouck komt nei Fryslân om’t er belangstelling foar de provinsje en syn taal hat. Hy is net de earste Flaming mei niget oan it Frysk, dichter Guido Gezelle giet him foar. Dat de Gerben Rypma Stifting fan alle Flaamske skriuwers krekt David van Reybrouck frege hat, is - sa fertelt bestjoerslid Eeltsje Hettinga - fanwegen syn grutte maatskiplike belutsenens. Dat docht bliken út syn foarsitterskip fan de Flaamske ôfdieling fan de ynternasjonale skriuwersorganisaasje PEN, út syn yn 2010 mei de AKO-priis beleanne boek oer de skiednis fan Kongo en út syn pamflet oer it populisme. Ek oer dat lêste ûnderwerp sil er ûnderfrege wurde. Yn syn pamflet stelde er fêst dat der in kleau yn de maatskippij ûntstien is tusken de minsken mei in hegere en in legere oplieding en dat de lêste groep amper noch fertsjintwurdige wurdt yn de demokratyske organen. Yn de gemeenteried likemin as yn it parlemint. Vlaams Belang yn België en de PVV yn Nederlân besykje dy kleau te tichtsjen mei in foarm fan ‘duister populisme’ lykas Van Reybrouck it neamt: in polityk fan oneliners, ûnderbûkgefoelens en frjemdelingeeangst. Hy pleitet foar in oare foarm fan populisme, wêrby’t minsken mei minder oplieding har wer represintearre witte yn de demokrasy. Dat kin troch referinda, mar ek troch de polityk iepener en minder technokratysk te meitsjen. Reybrouck is ek de geastlike heit fan de G1000, in organisaasje dy’t begjin dizze wike oprjochte is om ideeën foar in nije foarm fan demokrasy út te dokterjen. Fierder sil mei Van Reybrouck praat wurde oer de parallel tusken de Fryske en de Flaamske literatuer. De ferkeap fan Fryske boeken buorket al in oantal jierren achterút, mar ek de Flaamske literatuer sit op’t heden yn ’e lytse loege. De skriuwers dy’t der ta dogge, wurde yn Nederlân útjûn; wat oerbliuwt is foar de Flaamske útjouwers. Binne beide literatueren it slachtoffer fan de ekonomyske krisis en de ûntlêzing of binne der noch mear oarsaken foar de teloargong? David van Reybrouck wurdt ûnderfrege troch haadredakteur Ernst Bruinsma fan De Moanne en televyzjesjoernalist Steven de Winter. Oare gasten binne de Flaamske dichter Maarten Inghels, de Fryske dichters Simon Oosting en Arjan Hut, de akkordeonist Oleg Fateev út Moldavië en de Braziljaanske sjongeres Simone Sou.

De jûn is op de Tsjerkepôle yn

Sânfurd en begjint om 19.45 oer

======

Flaamsk-Frysk festival

Skriuwer Van Reybrouck befreget represintativiteit yn Nederlân.

Op de Tsjerkepôle yn Sânfurd is kommende sneontejûn alle romte foar Frysk-Flaamske politike, maatskiplike en kulturele lûden mei as reade tried: de maatskiplike belutsenens fan de hjoeddeiske skriuwer-keunstner.

Ut it Friesch Dagblad, 16-06-2011 (Gerbrich van der Meer)

De besunigings dy’t der oan steane te kommen foar kultureel Nederlân, is sa’n moai foarbyld, seit Eeltsje Hettinga. Hy is sneon de presintator fan de midsimmerjûn op 18 juny dy’t alwer foar de tredde kear organisearre wurdt troch de Gerben Rijpma stichting. ,,Ek al is it oergrutte part fan de oanbelangjenden tsjin de besunigings, de technokratysk ynrjochte polityk, yn dit stik fan saken fertsjintwurdige troch steatsiktaris fan kultuer, Halbe Zijlstra, lûkt resolút syn eigen  paad. Mar hoe sit it dan noch mei de represintativiteit fan de belanghawwenden oan ’e basis?” In skriuwer-keunstner dy’t maatskiplik o sa belutsen is en hjir op befrege wurde sil is de Flaamske skriuwer David van Reybroeck. ,,Van Reybroeck is op dit stuit dé skriuwer fan Vlaanderen. Hy krige ferline jier de AKO-literatuerpriis foar syn boek Congo.” Trije jier lyn skreau de man it pamflet Pleidooi voor populisme. ,,Dêryn nimt er daliks ôfstân fan it ‘tsjustere populisme’ fan Geert Wilders of Filip de Winter wêryn’t benammen tsjin de islam oanskopt wurdt. Van Reybroeck definiearret ‘populisme’ oars en leit de klam op represintativiteit. Hy sinjalearret in fundamintele kleau tusken minsken fan de basis en minsken dy’t dy basis represintearje moatte. Sa neamt er de kleau tusken minsken mei in hege en in lege oplieding dy’t befêstige wurdt yn it politike bestel. Wiene dejinge dy’t leger op de maatskiplike ljedder steane yn de tiid fan de ferpyldering, de ‘verzuiling’ noch wol fertsjintwurdige, nei de sekularisaasje is der foar har lûd amper plak. Dy fundamintele kleau is ek op oare mêden te sjen. Hettinga: ,,Neam it referindum dat hâlden wurden is oer in nij Frysk museum yn Ljouwert. De grutte mearderheid wie tsjin. Dochs is it sa ploaid en bûgd dat it projekt dochs trochgiet.” Yn syn pleit út 2008 rikt Van Reybroeck middels oan om romte te jaan oan in lykweardige represintativiteit fan ferskillende groepen. ,,Undersykssjoernalist Steven de Winter en literatuerhistoarikus Ernst Bruinsma sille him op dizze jûn wiidweidich hifkje.” Neist it interview mei Van Reybroeck, sil de Flaamske (steds)dichter, skriuwer en kollumnist Maarten Inghels , ,,ít jonge talint fan dit stuit en maatskiplik o sa engagearre” syn Flaamsk dichterslûd hearre. De Fryske delegaasje bestiet út de maatskiplik belutsen dichters, Simon Oosting en Arjan Hut. Tusken de bedriuwen troch en nei ôfrin sil der muzyk klinke fan de Russyske akkordeonist en bayanspiler Oleg Fateev. In tal fan syn komposysjes docht er tegearre mei de Brasiliaanske Simone Sou dy’t as sjongeres en perkusjoniste klassike muzyk, folksmuzyk, punk, hard rock en hip-hop kombinearret.

De 'Congo' yn Sânfurd

Sânfurd oan de Aldegeaster Brekken

VLAAMS-FRIESE AVOND IN SANFIRDEN

MET DAVID VAN REYBROUCK
&
MAARTEN INGHELS
.

David van Reybrouck

Maarten Inhgels

.

De derde culturele midzomeravond van de Gerben Rypma-stifting heeft dit jaar een internationale kleur. Zaterdag 18 juni laten in Sanfirden aan de Oudegaaster Brekken vier Vlaamse en Friese dichters hun stem  horen: David Van Reybrouck, Maarten Inghels, Simon Oosting en Arjan Hut. Een rode draad in het programma is de maatschappelijke betrokkenheid van de hedendaagse schrijver-kunstenaar. David Van Reybrouck – hij kreeg vorig jaar de AKO-literatuurprijs voor zijn boek Congo. Een geschiedenis – wordt geïnterviewd door Steven de Winter en Ernst Bruinsma. Tussen de bedrijven door en na afloop is er muziek van de Russische accordeonist Oleg Fateev. Een aantal van zijn composities voert hij uit met de Braziliaanse percussioniste en zangeres Simone Sou. De presentatie van de avond in Sanfirden is in handen van Eeltsje Hettinga.

Opening: 19.45 uur

Entree: 15 Euro

Kaarten (à €. 15,00) bestellen via gerbenrypma@home.nl

 

David Van Reybrouck is de auteur van het gelauwerde en met prijzen overladen boek Congo. Een geschiedenis. ‘Een knap gecomponeerd verhaal over slavernij en kolonialisme, veerkracht en overleven. Een meeslepend geschiedeniswerk van een historicus én romancier,’ schreef de jury over dit met de AKO-literatuurprijs 2010 bekroonde boek. Van Reybrouck, tevens voorzitter van de Vlaamse PEN, is ook de schrijver van het pamflet Pleidooi voor populisme (2008), al is dat beslist geen pleidooi voor het ‘duister populisme’ van partijen als die van Geert Wilders of Filip de Winter. Tijdens de avond in Sanfirden wordt Van Reybrouck uitgebreid geïnterviewd door Steven de Winter, onderzoeksjournalist en oud TV-documentairemaker bij de VPRO en Ernst Bruinsma, literatuurwetenschapper en hoofdredacteur van het tijdschrift de Moanne.

Dichter, schrijver en columnist Maarten Inghels is een van de meest talentvolle dichters van de jongste schrijversgeneratie in Vlaanderen. Met zijn tweede, alom goed ontvangen dichtbundel Waakzaam laat Inghels zich zien, maar vooral ook horen – hij is een ijzersterke performer – als een schrijver met een duidelijk maatschappelijk engagement. ‘Zijn gedichten gaan als mokerslagen nog harder in tegen de onverschilligheid, de verwarring en orakeltaal.’ 

Dichter-schrijver Simon Oosting, universitair docent bij de afdeling Dierwetenschappen in Wageningen - hij houdt zich met name bezig met de maatschappelijke kant van het houden van dieren – debuteerde in 2007 met de poëziebundel Rauwe fisken op wynfear wolkens. ‘Een late debutant, maar wel een sterke debutant,’ schreef het literaire tijdschrift Go-Gol.

Arjan Hut is een van de meest begaafde dichters onder de jongste generatie Friese schrijvers, zijn werk is muzikaal, beeldrijk en vernuftig. Klassiek is zijn gedicht ‘Fjoertoer de Aldehou’. Hij schreef columns voor Omrop Fryslân, maakte het literaire tijdschrift Doar, was de eerste officieel benoemde stadsdichter van Leeuwarden en schrijft recensies voor het Friesch Dagblad en de Moanne. Onlangs kwam zijn derde poëziebundel Tin (2011) uit. 

Oleg Fateev, geboren in Moldavië, een deel van de voormalige Sovjet-Unie, woont en werkt sinds 1996 in Nederland. Hij studeerde Russische muziek aan de muziekacademie in Moskou. Fateev is een virtuoze bayanspeler. ‘Prachtige, ontroerende melodieën, gecomponeerd door Fateev, die de avonturen van de Rus nog meer lading en melancholie meegeven,’ schreef het NRC over een van zijn concerten. In Sanfirden speelt Fateev met Simone Sou, percussioniste en zangeres. Haar werk, een mix van punk, hard rock, hip-hop, klassieke muziek en volksmuziek, is spannend, sensationeel en vooral uitdagend. 

FLAAMSK-FRYSKE JUN YN SANFURD

MEI DAVID VAN REYBROUCK

De tredde kulturele midsimmerjûn fan de Gerben Rypma-stifting hat dit jier in ynternasjonale kleur. Op sneon 18 juny litte yn Sânfurd by de Aldegeaster Brekken fjouwer Flaamske en Fryske skriuwers en dichters harren lûd en stim hearre: David Van Reybrouck, Maarten Inghels, Simon Oosting en Arjan Hut. In reade tried yn it programma is de maatskiplike belutsenens fan de hjoeddeiske skriuwer-keunstner. David Van Reybrouck – hy krige ferline jier de AKO-literatuerpriis foar syn boek Congo. Een geschiedenis – wurdt ynterviewd troch Steven de Winter en Ernst Bruinsma. Tusken de bedriuwen troch en nei ôfrin is der muzyk fan de Russyske akkordeonist Oleg Fateev. In tal fan syn komposysjes docht er tegearre mei de Brasiliaanske sjongeres en perkusjoniste Simone Sou. De presintaasje fan de jûn is yn hannen fan Eeltsje Hettinga.

Iepening: 19.45 oere  

Entree: 15 Euro

Kaarten (à €. 15,00) bestelle fia gerbenrypma@home.nl

 

David Van Reybrouck is de auteur fan it wilens mei prizen oerladen boek Congo. Een geschiedenis. ‘Een knap gecomponeerd verhaal over slavernij en kolonialisme, veerkracht en overleven. Een meeslepend geschiedeniswerk van een historicus én romancier,’ skreau de sjuery oer dit mei de AKO-literatuerpriis fan 2010 bekroande boek. Van Reybrouck, teffens foarsitter fan de Flaamske PEN, is ek de auteur fan it pamflet Pleidooi voor populisme (2008), al is dat perfoarst gjin pleit foar it ‘duistere populisme’ fan partijen as dy fan Geert Wilders of Filip de Winter. Op ’e jûn yn Sânfurd sil Van Reybrouck wiidweidich ynterviewd wurde troch Steven de Winter, ûndersykssjoernalist en âld TV -dokumintêremakker by de VPRO, en Ernst Bruinsma, literatuerwittenskipper en haadredakteur fan it tydskrift de Moanne.

Dichter, skriuwer en kollumnist Maarten Inghels is ien fan de meast talintfolle dichters fan de jongste skriuwersgeneraasje yn Flaanderen. Mei syn twadde, rûnom goed ûntfongen dichtbondel Waakzaam lit Inghels him sjen, mar foaral ek hearre – hy is in izersterke performer – as in skriuwer mei in dúdlik maatskiplik engaazjemint. ‘Zijn gedichten gaan als mokerslagen nog harder in tegen de onverschilligheid, de verwarring en orakeltaal.’

Dichter-skriuwer Simon Oosting, universitêr dosint by de ôfdieling Dierwetenschappen yn Wageningen –  hy hâldt him foaral dwaande mei de maatskiplike kant fan it hâlden fan bisten – debutearre yn 2007 mei de dichtbondel Rauwe fisken op wynfear wolkens. ‘In lette debutant, mar wol in sterke debutant,' skreau it tydskrift Go-Gol.

Arjan Hut is ien fan de meast talintfolle dichters by de jongste generaasje Fryske skriuwers. Syn wurk is muzikaal, fernimstich en byldryk. Klassyk is syn gedicht ‘Fjoertoer de Aldehou’. Hut skreau kollums foar Omrop Fryslân, makke it literêre tydskrift Doar, wie de earste offisjele beneamde stedsdichter fan Ljouwert en skriuwt resinsjes foar it Friesch Dagblad en de Moanne. Under de titel Tin kaam dit jier fan him in tredde poëzybondel út.

Oleg Fateev, berne yn Moldavië, part fan de eardere Sovjet-Uny, wennet sûnt 1996 yn Nederlân. Hy studearre Russyske muzyk oan de muzykakademy yn Moskou. Fateev is in firtuoze bayanspiler. ‘Prachtige, ontroerende melodieën, gecomponeerd door Fateev, die de avonturen van de Rus nog meer lading en melancholie meegeven,’ skreau NRC oer ien fan syn konserten. Yn Sânfurd spilet Fateev tegearre mei Simone Sou, perkusjoniste en sjongeres. Har wurk, in miks fan punk, hard rock, hip-hop, klassike muzyk en folksmuzyk, is spannend, sensasjoneel en foaral útdaagjend.  

Kaart Sânfurd - Sanfirden